Jan Meefout: aanbidder van de vrouwelijke vorm

Enkel essentie

Jan Meefout (1915 - 1993) was een Amsterdamse beeldhouwer met één centraal thema, ‘De Vrouw’. Zijn beelden zijn zacht, rond en sensueel, maar dragen tegelijkertijd iets onaanraakbaars in zich — een oerkracht. De vrouwenbeeldjes kijken je soms spottend aan: je ziet me wel, maar je zult nooit op mijn niveau komen. Meefout brengt de essentiële vorm van een beeld tot leven, en liet zich altijd leiden door het materiaal, zijn gevoel en de lijnen van de vorm. Zijn werken zijn hierdoor tijdloos — of, zoals hij het zelf noemde, “buitentijds”. Soms voelen ze zelfs bijna buitenaards.

Meefout werd opgeleid tot meubelmaker en leerde daar zijn materiaal te respecteren. Geen machine kwam aan zijn werk te pas; alles gebeurde met de hand. Die ambachtelijke houding bleef zijn hele leven zichtbaar. Zijn beelden zijn organisch van aard: vaak is de oorspronkelijke vorm van het hout of de steen nog duidelijk te herkennen in het eindresultaat. Ronde volumes, gesloten massa’s, en een huid die uitnodigt tot aanraken, kenmerken zijn werk.

Een eigen weg

Zo zacht als zijn beelden zijn, zo rauw en opstandig was de man zelf. School kon hem als jongen nauwelijks boeien, en ook het maken van radiomeubels op de meubelvakschool interesseerde hem weinig. Hij ging liever zijn eigen weg. In zekere zin was Meefout autodidact. In een ornamentsnijders werkplaats keek hij de kunst van het houtsnijden af — betalen om het te leren vond hij onzin, dat kon hij beter gebruiken voor kleding en tabak. Stiekem nam hij stukken hout mee van de meubelvakschool, en begon zelf kunstnijverheid werkjes te snijden: beestjes, brievenopeners, en kleine figuurtjes.

Deze vroege werken brachten hem uiteindelijk naar de kunstnijverheidsschool, waar hij in de avonden lessen volgde. Financieel was dat zwaar, en technisch leerde hij er minder dan hij hoopte, maar artistiek ging er een wereld voor hem open. Vanuit de arbeidersklasse belandde hij plots in de wereld van de culturele elite. Voor het eerst hoorde hij over kunstgeschiedenis, geschiedenis en anatomie.

Van avonden naar overdag

Afbeelding 1: In het atelier van Jan Meefout, Oude foto’s van een aantal voorgangers op Wittenburg, Geraadpleegd op 29 Januari 2026
Zittend: Fioen Blaisse, Theresia van der Pant, (Henk Dannenburg), Julia Verschuer. Staand: Jan Meefout, (Herman Janzen), Joop Willems, Jaap Kruijff, Arie Teeuwisse.

Meefout werd op de avondschool opgemerkt door zijn docent Frits van Hall (Semarang 1899 - 1945 Gleiwitz), die hem als assistent aannam en Meefout toegang gaf tot de dagschool. Als assistent hielp Jan met het voor-hakken en afgieten van beelden. Van Hall was een groot voorbeeld voor Meefout, niet alleen in beeldhouwen, maar ook als mens. Zijn invloeden zijn sterk terug te vinden in het werk van Meefout, wat zachtaardig, gevoelig en soms sensueel is. Een andere docent, Jan Havermans (Rotterdam, 1892 – 1964, Amsterdam), liet zijn leerlingen juist modeltekenen, waarbij je in één haal de tekening feilloos moest kunnen opzetten. Hier leerde Meefout het exacte en tegelijk tijds levendige neerzetten van menselijke vormen: in een enkele lijn. Deze vorm is wat in zijn werk is overgebleven; hij bekommerde zich niet om het realisme, als het gevoel en de vorm van het lichaam maar tot uiting kwam.

De Rijksacademie

Op de Rijksacademie, waar Meefout na een afwijzing toch binnen kwam, werd hij in de les bij professor Jan Bronner (Zijpe 1881 - 1972 Laren) geplaatst. Meefout volgde de lessen samen met Cor Hund, Carel Kneulman , Henk Zweerus en Arie Teeuwisse. Dit was midden in de Tweede Wereldoorlog. De Rijksacademie was een soort toevluchtsoord, waar de klasgenoten overdag bleven als het buiten gevaarlijk was. Meefout en Teeuwissen, die elkaar al van de kunstnijverheidsschool kenden, trokken altijd veel met elkaar op, en schuilden tijdens razzia’s samen in Artis. In deze tijd leerde Meefout ook de beeldhouwster Irmgard Stahl kennen, die uit Berlijn gevlucht was, en met wie hij na de oorlog trouwde.

Vlak na de oorlog betrok Meefout een atelier in een oud schoolgebouw op de derde Wittenburgerdwarsstraat. Hier werkte hij ongestoord aan zijn beeldhouwwerken. In deze tijd was alleen een deel van het gebouw beschikbaar voor kunstenaars, dit werd betrokken door kunstenaarsvrienden van Meefouts. Het andere deel fungeerde nog als daadwerkelijke school. Omringd door zijn kunstvrienden, kon Meefout zich volop wijden aan het beeldhouwen. Collega-beeldhouwers Arie Teeuwisse, Herman Janzen en Cor Hund, hadden hier ook hun ateliers. Later ook Fioen Blaisse en Theresia van der Pant, die allemaal afgebeeld staan op de foto in Jan Meefouts atelier. Ook een sculptuur van Theresia van der Pant staat in de galerie bij Kunstconsult.

Afbeelding 2: Theresia van der Pant (Schiedam 1924 – 2013 Amsterdam), Editie 6 van 8, Titel 'Paard', groot bronzen werkpaard, staande op vier benen. Ontwerp uit 1964, aangekocht bij de Van der Pant in Amsterdam, in 2000. Een uitgevoerd werk van haar is geplaatst bij de Koningsstraat 14 in Haarlem.

Na de oorlog raakte het werken in natuursteen weer in zwang. Het harde materiaal bood Meefout de gelegenheid buitenbeelden te maken: je kon het in grote stukken verkrijgen en is uiteraard weervast. Zijn eerste stenen beeld werd gekocht door zijn leraar Bronner: een beeldje met twee zagende kereltjes. Bronner was inmiddels in staat complimentjes te geven en moedigde Meefout aan zijn eigen weg binnen het beeldhouwen te volgen. Veel klussen lagen op Meefout te wachten, vooral in het stadsdeel Nieuw-West in de jaren 50, waar hij brug sculpturen, reliëfs, en reliëf banden mocht maken. Mede-communist en stadsbeeldhouwer Hildo Krop leverde Meefout aardig wat werk, en vooral de brug sculpturen Echtpaar en Het gezin aan de Burgemeester Cramergracht (1958), heeft Meefout direct te danken aan deze waardevolle connectie.

Gezin

Veel van zijn werk is geinspireerd op zijn “Irmpje”, de vrouw, de moeder en de oerkracht. Samen kregen zij drie kinderen: Jeroen, Renée en Francien. Meefout werkte niet naar de realiteit, maar gebeurtenissen in zijn leven hadden toch grote invloed op zijn werk. De komst van zijn kinderen is terug te zien in het werk van Meefout, die eerst beelden van koppels, daarna sculpturen van gezinnen met een kind, en vervolgens gezinnen met meerdere kinderen maakte. Nog steeds stond de vrouw hier centraal, die de rol als (oer)moeder op zich neemt.

Afbeelding 3: In het atelier van Irmgard Meefout-Stahl, Oude foto’s van een aantal voorgangers op Wittenburg, Geraadpleegd op 29 Januari 2026
Achterste rij: Joop Willems, Nelly den Hilster, Jan Meefout, Irmgard Meefout-Stahl, Zoon van Nelly en Ries den Hilster, ?, ?, ?, Jaap Kruyff, Renee Meefout, Anneke Willems, Jeroen Meefout, Lisa Kruyff,
Middelste rij: Margriet Witjes, Vrouw van Joost Schmidt, Joost Schmidt, Vriend van Francien Meefout, Francien Meefout.
Voorste rij: Truus Lanson, Carla Pieterse, Ans Madini, Ies Jacobs.

Het gezin Meefout was veel in het atelier te vinden, waar later ook Irmgrad een atelier-ruimte betrok in het oude schoolgebouw op Wittenburg. Op de bovenstaande afbeelding is duidelijk te zien hoe fijn de kunstenaarsvrienden het hadden, en hoe deze hechte vriendengroep bij elkaar bleef en zich uiteindelijk uitbreidde; jong en oud door elkaar. Dochter Renée Meefout is ook beeldhouwer geworden. Onderstaand beeld wordt verkocht bij Kunstconsult en komt binnenkort in de verkoop. Hier zien we duidelijke gelijkenissen tussen de afwerkingen van het brons, wat zij waarschijnlijk van haar vader heeft geleerd.

Afbeelding 4: Renée Meefout (1948), Bronzen sculptuur met de titel 'Zeemeermin', in 1999 direct van de kunstenares gekocht door familie Van Schaik. Sculptuur staat in de galerie bij Kunstconsult.

Kunstenaar en mens

Jan Meefout was een man van principes. Hij zag zichzelf niet als de geïsoleerde, lijdende kunstenaar, maar als een vakman. Bij hem kon je een beeld bestellen zoals je bij een timmerman een kast bestelt. Een opdracht vond hij eervol: een teken dat de maatschappij een beroep deed op zijn talent. Kunst moest volgens hem niet losstaan van de wereld, maar eraan bijdragen. Precies zo draagt de wereld ook bij aan kunst. Als beeldhouwer gebruik je de materialen die de wereld jou ter beschikken stelt.

Zoals de vorm het beeld draagt, stond het materiaal altijd centraal.

“Je moet het materiaal respecteren. Een steen is een compacte, gesloten massa. Ik maak er alleen een gat in als het iets toevoegt.”

Afbeelding 5: Jan Meefout (1915-1993), bronzen sculptuur van “Moeder Aarde”.

Vrouwen en vormen

Meefout werkte nooit naar levend model. Zijn vrouwenfiguren lijken eerder voort te komen uit droombeelden of archetypen dan uit waarnemingen van bestaande vrouwen. Het is een bevrijdingsproces, zei hij zelf:

“Ik speel met lichaamsvormen. Dat heeft niets meer met anatomie te maken. Het skelet is volkomen verdwenen. Het is een lijnenspel, een beweging die je doorvoert.”

Zelfs toen hij door stoflongen aan huis gebonden raakte, bleef hij werken. In die periode ontstonden kleine, lieflijke vrouwenfiguurtjes die zich prettig in de hand laten nestelen — intiem en kwetsbaar, maar nog altijd krachtig van vorm.

Zijn werkproces was langzaam en liefdevol:

“Ik heb een mooi stuk materiaal, daar kijk ik verliefd naar. Soms wel dertig jaar. En dan krijg ik plots de behoefte om er iets van te maken.”

Zo’n bronssculptuur heeft Kunstconsult nu in de collectie, getiteld “Moeder aarde”. Door hem gekoesterd en ontstaan uit liefde, en de behoefte te creëren.

Uit Meefouts ongepubliceerde memoires (Amsterdam, 1980):

Wat is een Beeldhouwer?
Het leven is verbijsterend,
maar soms heel mooi.
Kijk om je heen en zie:
wat je oog ziet,
kun je met je handen beminnen.
Wat je met je hart bemint,
kun je met je handen maken.
Oog, hart en handen —
dat is een beeldhouwer

Tekst door: Ariane Waitz